સિટી ન્યૂઝ@રાજકોટ

કેટલાક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ તાત્કાલિક સમસ્યાઓનું નિરાકરણ લાવે છે. જ્યારે કેટલાક પ્રોજેક્ટ આખી સંસ્કૃતિ અને ભવિષ્યને નવી દિશા આપવાનો પ્રયાસ કરે છે. ભારત અને નેધરલેન્ડ્સ વચ્ચે કલ્પસર પ્રોજેક્ટ માટે થયેલો તાજેતરનો ટેકનિકલ સહકારનો કરાર એવા જ એક ઐતિહાસિક ક્ષણ તરીકે જોવો જોઈએ. આ સહકાર પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીની નેધરલેન્ડ્સ મુલાકાત દરમિયાન થયો હતો. આ કરાર હેઠળ ભારતનું જળ શક્તિ મંત્રાલય અને નેધરલેન્ડ્સનું ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને વોટર મેનેજમેન્ટ મંત્રાલય સાથે મળીને કોસ્ટલ એન્જિનિયરિંગ, વોટર મેનેજમેન્ટ અને ટેકનિકલ અભ્યાસમાં સહકાર આપશે. આ વિકાસ માત્ર એક કરાર નથી. ભારતના લાંબા ગાળાના વિકાસ દ્રષ્ટિકોણનું પ્રતિક છે. નેધરલેન્ડ્સ વિશ્વમાં સમુદ્રી બાંધકામ, ડાઈક સિસ્ટમ, જળ નિયંત્રણ અને દરિયાકાંઠા સંરક્ષણ માટે જાણીતા દેશોમાંથી એક છે. તેમના સહકારથી કલ્પસરને આંતરરાષ્ટ્રીય ટેકનિકલ વિશ્વસનીયતા મળે છે. ઘણા અર્થમાં, આ પ્રોજેક્ટ પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીની લાંબા ગાળાની ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર આધારિત વિકાસ દ્રષ્ટિનું પણ પ્રતિબિંબ છે.

માત્ર ડેમ પ્રોજેક્ટ નહીં

ગુજરાતના ખંભાતની ખાડી વિસ્તારમાં પ્રસ્તાવિત કલ્પસર પ્રોજેક્ટનો હેતુ દુનિયાનું સૌથી મોટું તાજા પાણીનું કોસ્ટલ રિઝર્વોઈર બનાવવાનો છે. આ પ્રોજેક્ટ હેઠળ નર્મદા, મહી, સાબરમતી અને ઘાઘર જેવી નદીઓનું પાણી અરબી સમુદ્રમાં વહેતા પહેલાં સંગ્રહિત કરવાની યોજના છે. સાથે જ દક્ષિણ ગુજરાત અને સૌરાષ્ટ્રને જોડતો રોડ અને રેલ કોરિડોર પણ પ્રસ્તાવિત છે. પરંતુ કલ્પસરને માત્ર પાણી સંગ્રહ પ્રોજેક્ટ તરીકે જોવું યોગ્ય નથી. આ એક સાથે જળ સુરક્ષા પ્રોજેક્ટ, ક્લાઈમેટ રિઝિલિયન્સ પહેલ, કૃષિ પરિવર્તનનું સાધન, રિજનલ કનેક્ટિવિટી કોરિડોર અને લાંબા ગાળાના આર્થિક પરિવર્તનનો આધાર બની શકે છે. આ પ્રકારના પ્રોજેક્ટ માત્ર ભૂગોળ નહીં, પરંતુ વિકાસની સંભાવનાઓ પણ બદલી નાખે છે. "કલ્પસર માત્ર એન્જિનિયરિંગ પ્રોજેક્ટ નથી. તે વિકાસનું વિઝન છે.

"કલ્પસર" નામનો ઊંડો અર્થ

"કલ્પસર" નામમાં જ ભારતીય સંસ્કૃતિ અને વિચારધારાની ઊંડી છાપ જોવા મળે છે. "કલ્પ" એટલે વિશાળ સમયચક્ર, સતતતા અને પરિવર્તનકારી દ્રષ્ટિ. જ્યારે "સર" અથવા "સરોવર"નો અર્થ થાય છે વિશાળ જળાશય. આ પ્રોજેક્ટનું આધુનિક સ્વરૂપ ૧૯૮૦ના દાયકામાં એન્જિનિયર ડૉ. અનિલ કાણેએ આપ્યું હોવાનું માનવામાં આવે છે. પરંતુ "કલ્પ" શબ્દનો અર્થ એટલાથી પણ ઘણો વિશાળ છે. ભારતીય સંસ્કૃતિમાં કલ્પવૃક્ષ જેવી કલ્પના છે એક એવું દૈવી વૃક્ષ જે સમૃદ્ધિ, સુખાકારી અને જીવન નિર્વાહનું પ્રતિક છે. એક રીતે જોવામાં આવે તો કલ્પસર એ જ કલ્પનાનો આધુનિક ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સ્વરૂપ છે એવું જણાય છે જે પેઢીઓ સુધી વિકાસ, સુરક્ષા અને સમૃદ્ધિનો આધાર બની શકે.
આ સંદર્ભમાં ભારતની એક અત્યંત પ્રખ્યાત સાંસ્કૃતિક કલ્પના "ભગીરથ પ્રયત્ન" પણ યાદ આવે છે. રાજા ભગીરથએ પોતાની અદમ્ય તપસ્યા અને અસાધારણ પ્રયત્નોથી જીવનદાયી ગંગાને પૃથ્વી પર લાવી હતી.

ત્યારથી "ભગીરથ પ્રયત્ન"નો અર્થ સમાજના વિશાળ હિત માટે કરાયેલા અસામાન્ય પ્રયાસ તરીકે કરવામાં આવે છે. એક રીતે જોવામાં આવે તો આધુનિક ભારત કલ્પસર દ્વારા પાણી સુરક્ષા અને જળ સ્થિરતા પ્રાપ્ત કરવાનો જે પ્રયાસ કરી રહ્યું છે, તે પણ આધુનિક "ભગીરથ પ્રયત્ન" સમાન છે. ભારતીય વિચારધારાએ હંમેશાં સમજ્યું છે કે પાણી માત્ર એક સંસાધન નથી તે સમાજની સતતતા, સમૃદ્ધિ અને સામૂહિક જીવનનો આધાર છે. આ જ કારણ છે કે "કલ્પસર" નામ માત્ર ટેકનિકલ નામ નથી. તે એક વિકાસ દ્રષ્ટિ છે.

ગુજરાતનું લાંબા સમયથી જોવામાં આવતું સ્વપ્ન કલ્પસરનો વિચાર ઘણા દાયકાઓ જૂનો છે. ૧૯૬૦ અને ૧૯૭૦ના દાયકામાં ખંભાતની ખાડીમાં પાણી અને જળરબાટા આધારિત સંભાવનાઓ અંગે વિચારણા શરૂ થઈ હતી. ૧૯૮૦ના દાયકામાં પ્રોજેક્ટને ટેકનિકલ સ્વરૂપ મળ્યું અને પછી વિવિધ અભ્યાસો હાથ ધરાયા. ગુજરાતમાં ખાસ કરીને સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છ જેવા વિસ્તારોમાં પાણીની અછત, જમીનમાં વધતી ખારાશ અને ભૂગર્ભ જળના ઘટાડાને ધ્યાનમાં રાખીને કલ્પસર ધીમે ધીમે એક મોટા વિકાસ સ્વપ્ન તરીકે વિકસ્યો. મૂળ પ્રશ્ન એક જ હતોઃ શું ગુજરાત પોતાના પાણીના ભવિષ્યને મૂળભૂત રીતે બદલી શકે? આ પ્રશ્ન આજે પણ એટલો જ મહત્વનો છે.

ભવિષ્યની અર્થવ્યવસ્થામાં પાણીનું મહત્વ

આબોહવા પરિવર્તન વધતા વિશ્વમાં પાણી ૨૧મી સદીના સૌથી વ્યૂહાત્મક સંસાધનોમાંનું એક બની રહ્યું છે. વિશ્વની કોઈ મોટી અર્થવ્યવસ્થા મજબૂત પાણી પ્રણાલી, ક્લાઈમેટ રિઝિલિયન્સ અને સ્થિર કૃષિ વિના લાંબા ગાળે આગળ વધી શકતી નથી. અહીં કલ્પસરનું મહત્વ "વિકસિત ભારત ૨૦૪૭"ના દ્રષ્ટિકોણમાં વધે છે. ભારતનું વિકસિત રાષ્ટ્ર બનવાનું સ્વપ્ન માત્ર જીડીપી વૃદ્ધિથી પૂરું નહીં થાય. પાણીની અછત, પ્રાદેશિક અસમાનતા, પર્યાવરણ અને સંસાધન સુરક્ષા જેવા પ્રશ્નોનો ઉકેલ પણ જરૂરી છે. પાણીની ગંભીર અછત ધરાવતા વિસ્તારો સાથે વિકસિત ભારતનું સ્વપ્ન શક્ય નથી. કલ્પસર આ તમામ પડકારોને એકસાથે સ્પર્શે છે.

કલ્પસર ગુજરાતને કેવી રીતે બદલી શકે?

જો પ્રોજેક્ટ સફળતાપૂર્વક અમલમાં આવે તો ગુજરાતના વિકાસનો નકશો જ બદલાઈ શકે છે. સૌરાષ્ટ્ર જેવા વિસ્તારોમાં સિંચાઈ સ્થિર થઈ શકે, ભૂગર્ભ જળ સુધરી શકે, ખારાશમાં ઘટાડો થઈ શકે, ખેડૂતોની આવક વધી શકે અને કૃષિ વધુ મજબૂત બની શકે. ખંભાતની ખાડી ઉપરનો રોડ અને રેલ કોરિડોર દક્ષિણ ગુજરાત અને સૌરાષ્ટ્ર વચ્ચેનું અંતર નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડશે, જેના કારણે વેપાર, લોજિસ્ટિક્સ અને ઉદ્યોગોને મોટો ફાયદો થશે. ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ઘણી વખત સમગ્ર આર્થિક ભૂગોળ બદલી નાખે છે. બંદરો દ્વારા ગુજરાત બદલાયું. ઈન્ડસ્ટ્રીયલ કોરિડોરથી ગુજરાત બદલાયું. રિન્યુએબલ એનર્જીથી ગુજરાત બદલાયું. કલ્પસર પણ એવો જ પરિવર્તનકારી પ્રોજેક્ટ બની શકે છે.

વિશ્વમાંથી મળતા પાઠ

વિશ્વના ઘણા વિકસિત દેશોએ મોટા જળ અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ દ્વારા પોતાની અર્થવ્યવસ્થાને નવી દિશા આપી છે.
નેધરલેન્ડ્સના ઝુઈડરઝી અને અફસ્લુઈટડિજક પ્રોજેક્ટ્સ દ્વારા દરિયાઈ વિસ્તારોને ઉત્પાદનક્ષમ આર્થિક વિસ્તારોમાં બદલવામાં આવ્યા.
તે જ રીતે નેધરલેન્ડ્સના ડેલ્ટા વર્ક્સ, ઈજિપ્તનો અસ્વાન હાઈ ડેમ, અમેરિકાનો ટેનેસી વેલી ઓથોરિટી, અને દક્ષિણ કોરિયાના કોસ્ટલ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સ માત્ર એન્જિનિયરિંગ સિદ્ધિઓ નહોતા. તેઓએ કૃષિ, ઉદ્યોગ, રોકાણ, લોજિસ્ટિક્સ અને સમગ્ર પ્રાદેશિક અર્થવ્યવસ્થાને બદલી નાખી. ઈતિહાસ બતાવે છે કે મોટા ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ દેશોની આર્થિક દિશા બદલી શકે છે.

પર્યાવરણના પ્રશ્નો પણ એટલાજ મહત્વના આટલા મોટા પ્રોજેક્ટ સાથે પર્યાવરણ અને ઈકોલોજી સંબંધિત પ્રશ્નો ઊભા થવા સ્વાભાવિક છે. ખંભાતની ખાડી એક સંવેદનશીલ મરીન ઈકોસિસ્ટમ છે. જૈવ વૈવિધ્યતા, માછીમારી, ખારાશ અને સેડિમેન્ટેશન જેવા મુદ્દાઓનું વૈજ્ઞાનિક મૂલ્યાંકન જરૂરી છે. આ પ્રશ્નોને પારદર્શક રીતે ઉકેલવા પડશે. ભારત સામેનો સાચો પડકાર વિકાસ અને પર્યાવરણ વચ્ચે પસંદગી કરવાનો નથી. સાચો પડકાર બંને વચ્ચે સંતુલન સાધવાનો છે. અને એ જ કારણ છે કે નેધરલેન્ડ્સ સાથેનો સહકાર મહત્વપૂર્ણ બને છે.

રાજકીય ચક્રોથી ઉપર ઉઠીને વિચારવાની જરૂર

વિશ્વના મોટા ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ ક્યારેય ટૂંકા ગાળાના નહોતા. તેઓ માટે જરૂરી હોય છે લાંબા ગાળાની દ્રષ્ટિ, રાજકીય સતતતા, વૈજ્ઞાનિક ધીરજ, અને સિવિલાઈઝેશનલ-સ્કેલ વિચારધારા. કલ્પસર પણ એવો જ પ્રોજેક્ટ છે. પ્રશ્ન એ નથી કે પ્રોજેક્ટ મહત્ત્વાકાંક્ષી છે કે નહીં. સાચો પ્રશ્ન એ છે કે શું ભારત પોતાના પાણી અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના ભવિષ્ય વિશે મોટા પાયે વિચારવા તૈયાર છે?

નિષ્કર્ષ : ભવિષ્ય માટેનું સરોવર કલ્પસર માત્ર ખાડી ઉપરનો ડેમ નથી. તે પાણી, ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, ક્લાઈમેટ રિઝિલિયન્સ, પ્રાદેશિક વિકાસ અને રાષ્ટ્રીય પરિવર્તન વચ્ચેના સંબંધને ફરીથી વ્યાખ્યાયિત કરવાનો પ્રયાસ છે. જો જવાબદારીપૂર્વક, વૈજ્ઞાનિક રીતે અને ટકાઉ રીતે અમલમાં આવે તો કલ્પસર ગુજરાતના આધુનિક ઈતિહાસના સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સમાંનું એક બની શકે છે. ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અર્થવ્યવસ્થાઓ બદલે છે. જળ સુરક્ષા સંસ્કૃતિઓ બદલે છે.

જગદીપ રાણા
એક્ઝિક્યુટિવ ડિરેક્ટર
નેશનલ ઇકોનોમિક ફોરમ
9311190012/7011550701
jagdiprana@nef.org.in
રાષ્ટ્રીય આર્થિક મંચ