PMRF જેવી યોજનાઓ માટે જાગૃતિ વધારવાની જરૂર : જગદીપ રાણા

=> જગદીપ રાણા એક્ઝિક્યુટિવ ડિરેક્ટર નેશનલ ઈકોનોમિક ફોરમ

ભારતમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં વિવિધ સમાજો, શૈક્ષણિક ટ્રસ્ટો અને સેવાભાવી સંસ્થાઓએ IAS, IPS, GPSC અને અન્ય સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે વિદ્યાર્થીઓને માર્ગદર્શન અને સહાય પૂરી પાડવાના પ્રશંસનીય પ્રયાસો કર્યા છે. ગુજરાતમાં પણ અનેક સમાજોએ હોસ્ટેલ, કોચિંગ, સ્કોલરશિપ અને માર્ગદર્શન કેન્દ્રો ઉભા કરીને યુવાનોના ભવિષ્ય નિર્માણમાં મહત્વપૂર્ણ યોગદાન આપ્યું છે.

પરંતુ એક પ્રશ્ન મને સતત વિચારવા મજબૂર કરે છે. શું આપણે આપણા તેજસ્વી યુવાનોને માત્ર સરકારી નોકરીઓ અને વ્યાવસાયિક કારકિર્દી તરફ જ દોરી રહ્યા છીએ, કે પછી તેમને સંશોધન, વિજ્ઞાન, ટેકનોલોજી અને Innovation જેવા ક્ષેત્રોમાં પણ આગળ વધવા પ્રેરિત કરી રહ્યા છીએ?

તાજેતરમાં પ્રધાનમંત્રી રિસર્ચ ફેલોશિપ (PMRF) વિશે વિગતવાર અભ્યાસ કરતાં મને સમજાયું કે ભારત સરકાર દ્વારા ચલાવવામાં આવતી આ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ યોજના વિશે હજુ પણ દેશના અનેક પ્રતિભાશાળી વિદ્યાર્થીઓ અને તેમના માતા-પિતાને પૂરતી માહિતી નથી.

પ્રધાનમંત્રી રિસર્ચ ફેલોશિપની શરૂઆત વર્ષ ૨૦૧૮માં કરવામાં આવી હતી. તેનો મુખ્ય હેતુ દેશના શ્રેષ્ઠ વિદ્યાર્થીઓને ઉચ્ચ સ્તરીય સંશોધન તરફ આકર્ષવાનો છે, જેથી ભારત માત્ર ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરનાર દેશ ન રહે, પરંતુ નવી ટેકનોલોજી, નવા વિચારો અને નવા જ્ઞાનનું સર્જન કરનાર દેશ બને.

આ યોજના હેઠળ પસંદ થયેલા સંશોધન વિદ્યાર્થીઓને પ્રથમ અને બીજા વર્ષે દર મહિને ૭૦,૦૦૦, ત્રીજા વર્ષે ૭૫,૦૦૦ અને ચોથા તથા પાંચમા વર્ષે ૮૦,૦૦૦ સુધીની ફેલોશિપ આપવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત દર વર્ષે ૨ લાખનું Research Grant પણ આપવામાં આવે છે. પાંચ વર્ષના સમયગાળા દરમિયાન એક વિદ્યાર્થીને કુલ મળીને આશરે ૫૫ લાખ જેટલી આર્થિક સહાય મળી શકે છે. ભારતની ઉચ્ચ શિક્ષણ અને સંશોધન વ્યવસ્થામાં આ સૌથી આકર્ષક ફેલોશિપોમાંની એક ગણાય છે.

ઘણા યુવાનોને કદાચ ખબર પણ નહીં હોય કે સંશોધન ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ કરવાથી તેમને આટલી મોટી આર્થિક સહાય અને વિશ્વસ્તરીય સંશોધન કરવાની તક મળી શકે છે. આ યોજના માટે મુખ્યત્વે તે વિદ્યાર્થીઓ પાત્ર બને છે જેઓ એન્જિનિયરિંગ, વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીના ક્ષેત્રોમાં ઉત્તમ શૈક્ષણિક રેકોર્ડ ધરાવે છે અને દેશની અગ્રણી સંસ્થાઓમાં પીએચ.ડી. અભ્યાસ માટે પસંદગી મેળવે છે. IIT, IISc, IISER અને કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા માન્ય અન્ય અગ્રણી સંસ્થાઓમાં અભ્યાસ કરતા વિદ્યાર્થીઓ માટે આ યોજના વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે. પાત્રતાના નિયમોમાં સમયાંતરે ફેરફાર થતા હોવાથી વિદ્યાર્થીઓએ PMRFની સત્તાવાર વેબસાઈટ પરથી નવીનતમ માહિતી મેળવવી જોઈએ.

ગુજરાતના વિદ્યાર્થીઓ માટે પણ આ ક્ષેત્રમાં વિશાળ તકો ઉપલબ્ધ છે. Indian Institute of Technology Gandhinagar આજે દેશની અગ્રણી સંશોધન સંસ્થાઓમાં સ્થાન ધરાવે છે. ઉપરાંત Dhirubhai Ambani Institute of Information and Communication Technology, Pandit Deendayal Energy University, MS University of Baroda, Gujarat University, Sardar Patel University, Institute of Rural Management Anand અને CEPT University જેવી સંસ્થાઓ પણ વિવિધ ક્ષેત્રોમાં ઉચ્ચ સ્તરીય સંશોધન અને પીએચ.ડી. કાર્યક્રમો ચલાવે છે. ગુજરાતમાં વિકસતા સેમિકન્ડક્ટર, ગ્રીન એનર્જી, ફિનટેક, ડિજિટલ ટેકનોલોજી અને એડવાન્સ્ડ મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષેત્રોને ધ્યાનમાં લઈએ તો આવનારા વર્ષોમાં સંશોધકોની માંગ વધુ વધવાની છે.

મારા મતે અહીં સમાજ આધારિત સંસ્થાઓ અને શૈક્ષણિક ટ્રસ્ટો માટે એક નવી ભૂમિકા ઊભી થાય છે. આજે જેમ UPSC અને GPSC માટે માર્ગદર્શન કેન્દ્રો ચલાવવામાં આવે છે, તેમ સંશોધન ક્ષેત્રે કારકિર્દી બનાવવા ઈચ્છતા વિદ્યાર્થીઓ માટે પણ જાગૃતિ અભિયાન શરૂ કરવું જોઈએ. દર વર્ષે સમાજો અને ટ્રસ્ટોએ સંશોધન અને ઉચ્ચ શિક્ષણ વિષયક સેમિનારો યોજવા જોઈએ. તેજસ્વી વિદ્યાર્થીઓને PMRF જેવી યોજનાઓની માહિતી આપવી જોઈએ. કોલેજો અને યુનિવર્સિટીઓએ પોતાના શ્રેષ્ઠ વિદ્યાર્થીઓને સંશોધન ક્ષેત્રે આગળ વધવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવા જોઈએ.

વિકસિત ભારત ૨૦૪૭નું સ્વપ્ન માત્ર રસ્તાઓ, બંદરો, એરપોર્ટ અને કારખાનાઓથી પૂર્ણ થવાનું નથી. તે માટે વિશ્વસ્તરીય વૈજ્ઞાનિકો, સંશોધકો, ટેકનોલોજી નિર્માતાઓ અને Innovatorsની પણ જરૂર પડશે. અમેરિકા, જર્મની, જાપાન અને દક્ષિણ કોરિયા જેવા દેશોની પ્રગતિ પાછળ તેમની સંશોધન સંસ્થાઓ અને વૈજ્ઞાનિક પરંપરા મુખ્ય કારણ રહી છે. ભારતે પણ આ માર્ગે આગળ વધવું પડશે.

મને લાગે છે કે સમાજના આગેવાનો, ટ્રસ્ટીઓ, શિક્ષણવિદો અને દાતાશ્રીઓએ હવે એક નવો પ્રશ્ન પૂછવો જોઈએ. આપણે કેટલા વિદ્યાર્થીઓને IAS બનાવ્યા તે મહત્વનું છે, પરંતુ આપણે કેટલા વિદ્યાર્થીઓને વૈજ્ઞાનિક, સંશોધક, Innovator અને ટેકનોલોજી નેતા બનાવ્યા તે પણ એટલું જ મહત્વનું છે.

આજે દેશભરમાં વિવિધ સમાજો પ્રતિભાશાળી વિદ્યાર્થીઓને UPSC માટે માર્ગદર્શન આપી રહ્યા છે. શું હવે સમય નથી આવ્યો કે આપણે PMRF જેવી યોજનાઓ માટે પણ માર્ગદર્શન અને જાગૃતિ અભિયાન શરૂ કરીએ? જો એક પણ તેજસ્વી વિદ્યાર્થી આ યોજના દ્વારા વિશ્વસ્તરીય સંશોધન ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ કરે, તો તેનું યોગદાન ભવિષ્યમાં હજારો લોકોને લાભ આપી શકે છે.

જો આજે વિવિધ સમાજો અને ટ્રસ્ટો મળીને PMRF જેવી યોજનાઓ અંગે જાગૃતિ અભિયાન ચલાવે, વિદ્યાર્થીઓને માર્ગદર્શન આપે અને સંશોધનને પ્રતિષ્ઠિત કારકિર્દી તરીકે રજૂ કરે, તો આવનારા વર્ષોમાં ભારતને વિશ્વસ્તરીય સંશોધકો અને ટેકનોલોજી નેતાઓની વિશાળ ભંડાર મળી શકે છે.

પ્રધાનમંત્રી રિસર્ચ ફેલોશિપ જેવી યોજનાઓ દેશના બૌદ્ધિક ભવિષ્યમાં કરવામાં આવેલું રોકાણ છે. જરૂર છે માત્ર એટલી કે તેની માહિતી ગુજરાતના દરેક પ્રતિભાશાળી વિદ્યાર્થી સુધી પહોંચે. કદાચ આવતીકાલનો કોઈ મહાન વૈજ્ઞાનિક, સંશોધક, Innovator અથવા ટેકનોલોજી ઉદ્યોગપતિ અમદાવાદ કે ગાંધીનગરમાંથી નહીં, પરંતુ પાલનપુર, મહેસાણા, ભરૂચ, ભાવનગર, રાજકોટ, જૂનાગઢ કે કોઈ નાના ગામમાંથી બહાર આવશે.

પ્રશ્ન માત્ર એટલો છે કે શું આપણે તેને યોગ્ય સમયે યોગ્ય માહિતી, યોગ્ય માર્ગદર્શન અને યોગ્ય પ્રોત્સાહન આપી શકીશું?

વિકસિત ભારત ૨૦૪૭ તરફની યાત્રા માત્ર ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરથી નહીં, પરંતુ જ્ઞાન, સંશોધન અને Innovationથી પણ આગળ વધશે. PMRF જેવી યોજનાઓ એ જ ભવિષ્યના પાયાના પથ્થર છે.